گزارشی میدانی از بزرگ‌ترین کارخانه سیمان ایران که با 50 درصد ظرفیت کار می‌کند

آرزوهای سیمانی برباد رفت

کد: 13980231404130005

در دسترس نیست

، تهران ، (کارخانه‌آنلاین): کارخانه سیمان آبیک روز آرامی را پشت سر می‌گذارد و دود و غباری از دودکش‌های کارخانه بیرون نمی‌آید زیرا تنها بخش‌های محدودی از کارخانه درحال فعالیت هستند و مابقی بخش‌ها به دلیل خاموشی کوره خط اصلی و تعمیرات آن تعطیل شده‌اند

کارخانه سیمان آبیک
کارخانه سیمان آبیک
کارخانه سیمان آبیک
کارخانه سیمان آبیک
کارخانه سیمان آبیک
کارخانه سیمان آبیک
کارخانه سیمان آبیک
کارخانه سیمان آبیک
کارخانه سیمان آبیک

حالا عقربه‌های ساعت روی عدد 12 ایستاده و روز به نیمه رسیده است که جلوی در خروجی کارخانه سیمان آبیک حدود 10 کامیون در انتظار گرفتن مجوز خروج هستند؛ کامیون‌هایی که سفارش مشتریان را می‌برند تا در این روزهای سخت رکود همچنان چراغ کارخانه روشن بماند و خط زنده.

نویسنده: ولی خلیلی 

انگشت اشاره‌اش را رو به نقشه گربه‌شکل ایران که در گوشه اتاق نصب شده می‌گیرد و می‌گوید نقطه‌های سبزی که می‌بینید کارخانه‌های سیمان درحال بهره برداری هستند و نقاط قرمز کارخانه‌های درحال ساخت که تا چند وقت دیگر به بهره‌برداری می‌رسند. پیش از اینکه تلاش برای شمارش نقطه‌ها شروع شود بلند و محکم خودش می‌گوید 80 کارخانه سیمان فعال در کشور داریم. نقطه‌های سبزرنگ روی نقشه تقریبا می‌توان گفت به جز روی بخش‌هایی از شکم و پهلوی گربه کشورمان که آن هم مربوط به عمق کویر مرکزی و کویرلوت است، مابقی مناطق را پوشانده و نقشه را به گربه‌ای خال‌خالی و سبزرنگ تبدیل کرده است تا جایی که در برخی مناطق آن‌قدر نقاط به هم نزدیک هستند که حتی در نقشه سه‌متری روی هم افتاده‌اند.  این نقشه در دفتر مدیرعامل کارخانه سیمان آبیک که یکی از همین نقاط سبزرنگ است روی دیوار نصب شده و رئیس دفتر مدیرعامل کارخانه که خود بیش از 33 سال است در این مجموعه کار می‌کند و موهایش را همین جا سفید کرده، این حرف‌ها را می‌زند و توضیحاتش را این گونه ادامه می‌دهد: «تا قبل از شروع طرح‌های توسعه صنعت سیمان در کشور و افزایش ظرفیت کارخانه‌های موجود یعنی اواخر دهه 70 و اوایل دهه 80 تنها 17 کارخانه سیمان در کشور وجود داشت ولی حالا تعداد کارخانه‌ها به 80 رسیده است و در هر استان حداقل یک تا سه کارخانه سیمان و حتی بیشتر درحال بهره‌برداری دارند. یادم هست پیش از این سال‌ها، کمبود سیمان وحشتناک بود به حدی که صف‌های طولانی برای گرفتن سیمان هر روز جلوی در کارخانه‌ها شکل می‌گرفت و بازار سیاه به وجود آمده بود. این‌قدر که سیمانی را که از کارخانه می‌گرفتند سه برابر قیمت در بازار آزاد می‌فروختند. هرکسی برای گرفتن سیمان ثبت‌نام می‌کرد سه ماه بعد نوبتش می‌شد. ولی خب با راه‌اندازی واحدهای جدید و افزایش ظرفیت سیمان همه اینها خوابید و تا جایی مجوزهای بدون برنامه‌ریزی جدید داده شد که الان هر واحد سیمان در کشور بدون استثنا بسته به میزان ظرفیت از 200 هزار تن تا یک میلیون تن تولید مازادِ روی زمین مانده دارد که ذخیره کرده و تقاضایی برای آن وجود ندارد و با وجود این هنوز هم مجوزهای جدید درحال صادر شدن است. آن زمان که مجوزها داده شده فکر می‌کردند باتوجه به تقاضای داخل، پروژه‌های عمرانی متعدد و ساخت و ساز و البته پتانسیل‌های صادراتی کشورهای همسایه، سیمانی روی زمین باقی نمی‌ماند ولی حالا همه‌چیز در رکود است و کارخانه‌ها با مشکلات بسیاری دست و پنجه نرم می‌کنند.
دوره کمبود سیمان و رونق کار یادم هست که سهام شرکت‌های سیمانی در بورس به چهار هزار تومن هم رسیده بود ولی حالا که روزهای سخت است با 100 تا تک‌تومنی هم کسی سهام ما را نمی‌خرد.» کارخانه سیمان آبیک امروز با بیش از 45 سال قدمت مثل تمامی کارخانه‌های این صنعت در کشور با مشکلات بسیاری روبه‌رو است به صورتی که یک خط تولید آن با ظرفیت 8500 تن به صورت کلی دو سال است از سوی مسئولان این واحد از مدار خارج شده و کارخانه تنها با ظرفیت زیر 50 درصد (یک خط 8500 تنی) مشغول به کار است و البته 700 هزار تن نیز ذخیره کلینکرِ روی زمین مانده دارد. کارخانه‌ای که برای طرح توسعه، افزایش ظرفیت کوره و راه‌اندازی یک خط جدید در آن میلیاردها تومان هزینه و وام گرفته شده ولی حالا مدت‌هاست زیان می‌دهد و با جریمه‌های سنگین بانکی به دلیل عدم پرداخت وام‌هایش روبه‌رو است. وام‌هایی که بخشی از آن ارزی است و با دلار 900 تومان دریافت شده و حالا مجبور هستند با ارز بیش از سه هزار تومان (به دلیل افزایش قیمت ارز) باز پس دهند.

بلیتی برای ورود به دنیای کارخانه سیمان
از کارخانه سیمان آبیک به دلیل موقعیت و ظرفیت بالا می‌توان به عنوان مشهورترین کارخانه سیمان کشور نام برد که در کنار اتوبان تهران- قزوین قرار دارد و نامی آشنا برای بسیاری از ایرانیان است. هرکسی که حتی یک بار از اتوبان تهران- قزوین عبور کرده باشد امکان ندارد تحت تاثیر سازه‌های عظیم این کارخانه با 30، 40 متر ارتفاع که تا کیلومترها دورتر هم خودنمایی می‌کنند، قرار نگرفته باشد. عظمت این کارخانه برای همه عابران اتوبان این کنجکاوی را پیش می‌آورد که دنیای درون آن چگونه است.
برای ورود به این دنیا باید از جاده قدیم تهران- قزوین که به موازات اتوبان تهران- قزوین است حرکت کنید تا بعد از نظرآباد با تابلو و دروازه بزرگ ورودی این کارخانه که در دو سوی بولوارش درختان سرو ردیف شده‌اند، روبه‌رو شوید. البته از تابلو و دروازه گرفته تا درختان و حتی آسفالت کف بولوار روی همه‌چیز گرد کهن‌سالی را به‌خوبی می‌توانید ببینید و متوجه شوید که وارد کارخانه‌ای قدیمی می‌شوید. کارخانه سیمان آبیک در سال 1349 ساخته شده و اولین خط تولید آن در سال 1351 با ظرفیت تولید روزانه 3500 تن کلینکر و دومین خط آن در سال 1357 با ظرفیت 4 هزار تن وارد مدار شده است،
یعنی پیش از انقلاب ظرفیت اسمی این کارخانه به صورت کلی 7500 تن بوده است، ظرفیتی که سال‌ها بعد در سال 1379 و هم‌زمان با پرداخت وام‌های ارزی برای توسعه صنعت سیمان در کشور تصمیم گرفته شد افزایش پیدا کند. در این مسیر توسعه ابتدا به ظرفیت کوره خط یک این مجموعه 5 هزار تن افزوده شد و تولید آن از 3500 تن در روز به 8500 تن رسید (در سال 1388 خط جدید وارد مدار شد) و در مرحله بعد نیز خط جدیدی با تکنولوژی روز جهان آن هم با ظرفیت 8500 تن به کلینکر آبیک اضافه شد (سال 1391 به بهره‌برداری رسید)؛ البته در این بین خط دوی این کارخانه به دلیل هزینه‌های بالا و مقرون به صرفه نبودن تولید از مدار به صورت کلی خارج شد تا در نهایت این تغییر و تحول‌ها به افزایش ظرفیت سیمان آبیک از 7500 تن به 17 هزار تن کلینکر منجر شد (با افزودنی‌ها حجم تولید سیمان به 20هزار تن می‌رسد). اما این تحولات جدید در این کارخانه و بسیاری از مجموعه‌های دیگر سیمانی کشور در شرایطی به بار نشست که روزهای سخت اقتصادی کشور شروع شده بود، از یک سو تحریم‌ها شدیدتر شده بودند و کشور با نوسانات ارزی مواجه بود و از سوی دیگر رکودی سخت دامن اقتصاد ایران را گرفته و ساخت و ساز و  پروژه‌های عمرانی متعدد را به خوابی عمیق فرو برده بود و حاصل این اتفاقات برای کارخانه‌ای مانند آبیک، کاهش و افت شدید تولید درست در زمانی بود که تازه کارخانه  داشت جانی دوباره و اوج می‌گرفت. برای سامان دادن به این شرایط مسئولان این کارخانه به گفته یکی از مدیران کارخانه دو سالی است که  یک خط 8500 تنی را خودخواسته تعطیل کرده‌اند و حالا این تنها یک خط است که در مدار قرار دارد.

روز آرام کارخانه و اتاق فرمان
کارخانه سیمان آبیک روز آرامی را پشت سر می‌گذارد و دود و غباری از دودکش‌های کارخانه بیرون نمی‌آید زیرا تنها بخش‌های محدودی از کارخانه درحال فعالیت هستند و مابقی بخش‌ها به دلیل خاموشی کوره خط اصلی و تعمیرات آن تعطیل شده‌اند تا پس از تعمیرات ظرف 48 ساعت دوباره وارد مدار شوند و تولید کلینکر و بهره‌برداری از خط 8500 تنی از سر گرفته شود. 
برای دیدن کلیات کار خط و مدار اصلی کارخانه سیمان بهترین جا ورود به اتاق فرمان است، اتاقی که رئیس خط کارخانه می‌گوید نقش «مغز» را در مجموعه دارد و هدایت و کنترل تمام سیستم‌های پیچیده کارخانه سیمان در آن انجام می‌گیرد. درِ آهنی انتهای راهرو که اتاق رئیس خط در آن جای گرفته به سالن بزرگی باز می‌شود که اتاق فرمان کارخانه است. روی دیوارهای بزرگ و پهن این سالن فضای آبی‌رنگی وجود دارد که مدار کارخانه رویش نقش بسته و تمام مراحل تولید را به صورت شماتیک نشان می‌دهد؛ مقابل این مدارها میز نیم‌دایره‌ای هست با چندین کامپوتر که مسئولان فنی اتاق فرمان از طریق آنها خط را کنترل و آنالیز می‌کنند تا درصورت نشان دادن مشکلی روی مدار سریع آن را بررسی و فرمان مناسب را صادر کنند. یک سوی اتاق فرمان با پنجره‌های مشرف به فضای داخل کارخانه پوشیده شده و برای دیدن عظمت خط و فاصله گرفتن از نقشه مدارها کافی است پشت پنجره جای بگیرید و حالا واقعیت‌هایی را که روی مدار می‌بینید از نزدیک و با چشمانتان لمس کنید. 
در گوشه راست اتاق فرمان کارخانه سیمان آبیک دری وجود دارد که به فضای کناری کوره پخت سیمان باز می‌شود. کوره در واقع قلب مجموعه است و مهم‌ترین بخش کار که پخت مواد و تبدیل شدنشان به کلینکر است داخل آن صورت می‌گیرد. کوره‌ای که برای گرم کردن آن از سوخت گاز استفاده می‌شود (البته امکان استفاده از مازوت هم وجود دارد) و همچون اژدها 35 هزار متر مکعب گاز را در ساعت مصرف می‌کند تا بتواند حرارت بیش از 1500 درجه‌ای کوره پخت را تامین کند. به دلیل تعمیرات در کوره باز است و کارگران با چیدن آجرهای نسوز مشغول تعمیر آن هستند. رئیس خط با نشان دادن فضای داخل که تاریک تاریک است، می‌گوید: «حرارت و مواد خام در دو سمت مخالف حرکت می‌کنند یعنی حرارت از روبه‌رو به مواد می‌خورد و کم‌کم مواد اولیه درجه حرارت بیشتری را تحمل می‌کنند تا اینکه کاملا پخته و تبدیل به کلینکر شوند. اینجا مهم‌ترین بخش کار ماست برای تولید سیمان.»  اما این مهم‌ترین بخش کارخانه در واقع در نیمه‌راه خط تولید سیمان جای گرفته و برای دیدن ابتدای خط باید کمی از کارخانه دور شد و به معدن رفت. معدن کارخانه سیمان آبیک کمی بالاتر از اتوبان تهران- قزوین قرار دارد که راه دسترسی به آن از جاده زیرگذری در داخل کارخانه است. مدیر بخش معدن کارخانه با نشان دادن گودال بزرگی که بیش از 40 متر ارتفاع دارد و کامیون‌ها از داخل آن در حال برداشتن خاک هستند، می‌گوید: «برای ساخت کارخانه سیمان ابتدا باید معادن مواد اولیه را شناسایی کرد و بعد کارخانه را ساخت، زیرا ساخت کارخانه بدون ذخایر معدنی و مواد اولیه اصلا مفهوم و صرفه اقتصادی ندارد. برای همین هم زمانی که طرح ساخت کارخانه سیمان آبیک وجود داشت در سال 1348 اول این معادن شناسایی شدند و بعد کار شروع شد.»در جاده خاکی و شوسه داخل معدن دائم کامیون‌ها و ماشین‌های سنگین در حال ترددند و از دور و نزدیک بولدوزرهایی را می‌توان دید که در حال کندن کوه هستند. مدیر بخش معدن با دست اطرافش را نشان می‌دهد و می‌گوید اینجا بهترین نقطه برای ساختن این کارخانه بوده است،
مهم‌ترین مواد اولیه لازم برای تولید سیمان خاک مارن و سنگ آهک است که در این مجموعه معادن بزرگ آن وجود دارد. «ذخایر قطعی خاک مارن ما بیش از 85 میلیون تن و ذخایر قطعی سنگ آهک مجموعه بیش از 60 میلیون تن است، بنابراین بهترین نقطه برای احداث کارخانه انتخاب شده است که فاصله‌ای بسیار کم با معادن دارد تا جایی که مواد راحت از انبارها با نوار نقاله وارد خط تولید می‌شود.» در مجموعه معدن کارخانه سیمان آبیک در کنار معادن، سنگ‌شکن‌ها و آسیاب‌هایی هم وجود دارند که وظیفه‌شان خرد کردن و آماده‌سازی مواد اولیه استحصال‌شده برای ورود به کارخانه است. راننده ماشین را در کنار سوله‌ای نگه می‌دارد که روبه‌روی آن کامیونی در حال تخلیه بار خود به داخل حفره‌ای بزرگ است؛ با خالی شدن خاک صدای گوش‌خراشی تمام فضا را پر می‌کند؛ مدیر معدن توضیح می‌دهد که حالا در کنار یکی از آسیاب‌های مجموعه هستیم و در این مرحله مواد معدنی در حال خرد شدن هستند. این مواد بعد از کوچک شدن و البته ترکیب با هم (مارن، سنگ آهک و البته ماده‌ای به نام بوکسید که به آن اضافه می‌شود) وارد دو انبار و سوله بزرگ آبی‌رنگ می‌شوند که هرکدام چندین میلیون تن گنجایش ذخیره دارند و در واقع محل دپوی اولیه مواد خام هستند. برای رسیدن به یکی از این سوله‌ها که در اصطلاح به آنها «انبار خاک» گفته می‌شود، جاده پیچ‌درپیچی را به سمت شیب پایین جاده طی می‌کنیم و در نهایت به در بزرگی می‌رسیم که پشتش تا چشم کار می‌کند تپه بزرگی از خاک انباشته‌شده وجود دارد. مدیر معدن با تلاش مشتی از خاک را برمی‌دارد و می‌گوید: « طول ‌این انبار 400 متر است، کارگران معدن روزانه حدود 10 ساعت کار می‌کنند و در مجموع هر روز حدود 14 هزار تن مواد اولیه را برای کارخانه آماده می‌کنند. اینجا الان بیش از 50 هزار تن مواد اولیه انبارشده وجود دارد تا کم‌کم با کمک نقاله‌ها به کارخانه فرستاده شود. خط تولید کارخانه ما 800 تا 8500 هزار تن در روز ظرفیت دارد و برای تولید این میزان باید چیزی حدود 14 هزار تن ماده خام اولیه وارد کارخانه شود.» 

از پخت تا کیسه
مواد اولیه (ترکیب 60 تا 65 درصد مارن، 30 تا 35 درصد سنگ آهک و 1.5 درصد بوکسید) که خرد و آسیاب شده‌اند حالا در انبار خاک بخش معدن آماده هستند تا با کمک تسمه‌نقاله‌هایی که از روی اتوبان عبور می‌کنند وارد سیلوهای انبار کارخانه در سوی دیگر اتوبان شوند؛ مدیر خط که مرد جوانی است و سه سال و نیم است این مسئولیت را برعهده دارد، سیلوی بزرگ را نشان می‌دهد و می‌گوید بعد از وردی مواد اولیه به آن مقداری سنگ آهن (1.5 درصد) اضافه می‌کنیم و پس از آن ترکیب جدید دوباره برای خرد و نرم شدن وارد آسیاب‌های جدیدی می‌شود تا مواد اولیه نرم نرم شبیه آرد شود. آسیابی که او به آن اشاره می‌کند درون یک از سازه‌های فلزی بزرگ جای گرفته و قطر و عرض آن چندین برابر کارگرانی است که زیرش مشغول کار هستند. مدیر خط بعد از نشان دادن آسیاب که دایره غلتان بزرگی است می‌گوید: «بعد از این مرحله با کمک بخشی از حرارت خروجی از کوره رطوبت مواد اولیه به صورت کامل گرفته می‌شود تا مواد آماده برای پخت شوند، سپس مواد وارد کوره می‌شوند و کم‌کم با حرکت رو به جلو در کوره مدون پخته و به صورت ماده‌ای مذاب خارج می‌شوند ولی نکته مهم اینجاست که باید خیلی سریع با استفاده از خنک‌کننده‌ها سرد شوند تا محصولی به دست آید که کلینکر نامیده می‌شود.» کلینکرهای تولیدشده برای ادامه مسیر در کارخانه و تبدیل شدن به سیمان دوباره باید روی تسمه‌نقاله‌ها جای بگیرند و مسیر خود را به سمت انبارهای ذخیره کلینکر ادامه دهند تا پس از آن با توجه به نوع سیمان (سیمان تیپ 1، سیمان تیپ 2 ، سیمان پرتلند و...) درخواستی با میزان‌های خاصی از گچ و ماده‌ای تحت عنوان پزولان مخلوط و دوباره آسیاب شوند تا محصول نهایی یعنی سیمان تولید و بعد از آن با کمک کارگران و نیز به صورت اتوماتیک کیسه شود.  در گوشه‌ای از حیاط کارخانه سیمان آبیک و کمی آن‌سوتر از تعمیرگاه و سیلوهای انبار کلینکر، سوله بزرگی وجود دارد که بالای آن سکوبندی‌های مختلف درجه شده است: سکوی یک، سکوی دو و... اینجا پایان خط تولید کارخانه سیمان است؛ خطی که از چند کیلومتر آن‌سوتر از معدن و برداشت سنگ‌های بزرگ از دل کوه آغاز می‌شود و در نهایت اینجا با کیسه و گونی شدن و بارگیری به پایان می‌رسد. در فضای مسقف سوله بارگیری و در بین سکوهای شماره‌گذاری‌شده چند کامیون برای حمل کیسه‌های سیمان خریداری و سفارش داده‌شده متوقف شده‌اند و کارگرانی با صورت‌هایی گم‌شده زیر خاک سیمان و ماسک‌های بزرگ فیلتردار در حال بار زدن و روی هم چیدن کیسه‌ها در داخل این کامیون‌ها هستند. یکی از کارگران با اتمام چیدن گونی‌ها روی هم تا انتهای کامیون بارنامه را به راننده تحویل می‌دهد تا با امضای نهایی او و تحویل گرفتن همه‌چیز برای ارسال شدن و خروج محصول از کارخانه آماده شود. حالا عقربه‌های ساعت روی عدد 12 ایستاده و روز به نیمه رسیده است که جلوی در خروجی کارخانه سیمان آبیک حدود 10 کامیون در انتظار گرفتن مجوز خروج هستند؛ کامیون‌هایی که سفارش مشتریان را می‌برند تا در این روزهای سخت رکود همچنان چراغ کارخانه روشن بماند و خط زنده.

منتشر شده در سرویس:

گزارش تحقیقی